W skrócie
- Od 2025 r. nie wolno wprowadzać do obrotu nowych pojedynczych splitów poniżej 3 kg z czynnikiem o GWP od 750, co wycofało R410A.
- Od 1 stycznia 2029 r. zakaz obejmie nowe splity powietrze-powietrze do 12 kW z F-gazami o GWP od 150, czyli także R32, z wąskim wyjątkiem bezpieczeństwa.
- Od 2035 r. nowe splity do 12 kW nie będą mogły zawierać żadnych F-gazów.
- R290 ma GWP bliski zera, ale jest palny, dlatego obowiązują limity ładunku i minimalna powierzchnia pomieszczenia.
- Zamontowane urządzenia z R32 i R410A mogą legalnie pracować i być serwisowane, a prace wykonuje tylko firma z certyfikatem.
Czynnik chłodniczy R32 czy R290? Jeszcze kilka lat temu nikt przy zakupie klimatyzatora o to nie pytał. Dziś rodzaj czynnika decyduje o tym, jak długo dany typ urządzenia będzie dostępny na rynku, jakie wymagania bezpieczeństwa trzeba spełnić przy montażu i kto może go serwisować.
Podstawy, czyli czym jest czynnik i jak działa obieg klimatyzatora, opisujemy w kompendium klimatyzacja do domu. W tym artykule zestawiamy czynniki stosowane w domowych klimatyzatorach, kalendarz zakazów z unijnego rozporządzenia F-gazowego, różnice w bezpieczeństwie oraz obowiązki instalatorów i właścicieli urządzeń.
Dlaczego zmieniają się czynniki w klimatyzatorach
Większość czynników używanych w klimatyzacji od lat 90. to fluorowane gazy cieplarniane, czyli F-gazy. Nie niszczą warstwy ozonowej, ale po ucieczce do atmosfery silnie ją ogrzewają. Miarą tego wpływu jest GWP, czyli współczynnik ocieplenia globalnego w porównaniu z dwutlenkiem węgla.
Unia Europejska ogranicza F-gazy dwiema drogami: stopniowo zmniejsza ilość HFC, które można wprowadzić na rynek (system kwot), i zakazuje sprzedaży konkretnych typów nowych urządzeń z czynnikami o zbyt wysokim GWP. Obecnie podstawą jest rozporządzenie (UE) 2024/573, które zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie nr 517/2014 i obowiązuje od 11 marca 2024 r.
Czynniki w domowych klimatyzatorach: porównanie
| Czynnik | GWP (100 lat) | Klasa bezpieczeństwa | Gdzie spotkasz | Status |
|---|---|---|---|---|
| R22 | 1810 | A1 (niepalny) | bardzo stare instalacje | substancja zubożająca warstwę ozonową, serwis z jej użyciem jest zakazany |
| R410A | 2088 | A1 (niepalny) | splity sprzed około 2018 r. | nowe pojedyncze splity poniżej 3 kg wycofane, istniejące mogą pracować |
| R32 | 675 | A2L (słabo palny) | większość obecnych splitów i multisplitów | dopuszczony, w splitach powietrze-powietrze do 12 kW do końca 2028 r. |
| R454B | 466 | A2L (słabo palny) | część splitów i pomp ciepła | podobnie jak R32, GWP powyżej 150 |
| R290 (propan) | około 3 lub mniej | A3 (palny) | klimatyzatory przenośne, monobloki, część nowych splitów, pompy ciepła powietrze-woda | czynnik naturalny, poza zakazami F-gazowymi |
GWP podajemy według wartości stosowanych w rozporządzeniu dla HFC. Dla propanu źródła podają od około 0,02 do 3, w zależności od metodologii. W każdym przypadku jest to wartość pomijalna wobec R32.
Klasa bezpieczeństwa łączy toksyczność (A oznacza niską) z palnością: 1 to brak rozprzestrzeniania płomienia, 2L to niska palność i powolne rozprzestrzenianie płomienia, 3 to wysoka palność. Właśnie ta różnica między R32 a R290 ma największe znaczenie przy montażu.
Kalendarz zakazów dla klimatyzatorów do 12 kW
Zakazy z rozporządzenia 2024/573 dotyczą wprowadzania do obrotu nowych urządzeń, a nie używania tych, które już pracują. Najważniejsze daty dla klimatyzacji domowej:
| Od kiedy | Rodzaj urządzenia | Czego nie wolno wprowadzać do obrotu |
|---|---|---|
| 1 stycznia 2020 r. | Przenośne klimatyzatory pokojowe | z HFC o GWP 150 lub wyższym |
| 1 stycznia 2025 r. | Pojedyncze splity z ładunkiem poniżej 3 kg | z F-gazami o GWP 750 lub wyższym, co eliminuje R410A |
| 1 stycznia 2027 r. | Monobloki i urządzenia samodzielne do 12 kW | z F-gazami o GWP 150 lub wyższym |
| 1 stycznia 2029 r. | Splity powietrze-powietrze do 12 kW | z F-gazami o GWP 150 lub wyższym, co obejmuje R32 |
| 1 stycznia 2032 r. | Monobloki i urządzenia samodzielne do 12 kW | z jakimikolwiek F-gazami |
| 1 stycznia 2035 r. | Splity do 12 kW | z jakimikolwiek F-gazami |
Przy zakazach z lat 2027-2035 rozporządzenie przewiduje wyjątek: jeśli przepisy lub normy bezpieczeństwa w miejscu instalacji nie pozwalają zastosować czynnika o niższym GWP, dopuszczalny próg wynosi 750. Teoretycznie R32 (GWP 675) mieści się w tym progu, ale wyjątek dotyczy konkretnych warunków bezpieczeństwa, a nie wygody instalatora czy ceny. Nie należy zakładać, że splity z R32 pozostaną w powszechnej sprzedaży po 2028 r.
Czy kupować dziś split z R32
Tak, jeśli pasuje do twoich potrzeb. Zakaz z 2029 r. nie dotyczy urządzeń już zamontowanych. Split z R32 kupiony w 2026 r. może legalnie pracować przez cały okres życia, czyli zwykle 12-15 lat, i być serwisowany. R32 nie jest objęty zakazem użycia do serwisu.
Warto jednak pamiętać o dwóch kwestiach. Po pierwsze, system kwot stopniowo ogranicza podaż HFC, więc ewentualne uzupełnienie czynnika po wycieku może z czasem drożeć. Po drugie, przy multisplicie, który rozbudowujesz etapami, sprawdź z instalatorem, czy jednostki wewnętrzne do danego agregatu będą dostępne za kilka lat.
Jaki czynnik ma twoje urządzenie, sprawdzisz na tabliczce znamionowej jednostki zewnętrznej. Urządzenia z F-gazami muszą mieć oznakowanie z nazwą gazu, jego ilością w kilogramach i w tonach ekwiwalentu CO2. Te same dane powinny znaleźć się w protokole z montażu, który warto zachować na potrzeby serwisu i gwarancji.
Właściciele starszych splitów z R410A nie muszą niczego wymieniać. Urządzenia mogą pracować i być serwisowane, ale czynnik jest coraz droższy, a części do wycofywanych modeli coraz trudniej dostępne. Przy poważnej awarii sprężarki lub dużym wycieku wymiana całego urządzenia zwykle opłaca się bardziej niż naprawa.
R290 w klimatyzatorze: bezpieczeństwo w praktyce
Propan jest skutecznym czynnikiem o bardzo dobrych właściwościach termodynamicznych, ale jest palny. Jego dolna granica wybuchowości wynosi około 0,038 kg na m³ powietrza, czyli kilka razy mniej niż dla R32 (około 0,307 kg/m³). Dlatego normy bezpieczeństwa wiążą dopuszczalną ilość propanu w urządzeniu z wielkością pomieszczenia i sposobem montażu.
Co to oznacza dla użytkownika:
- Ładunek jest mały. W klimatyzatorach przenośnych i ściennych z R290 to zwykle kilkaset gramów, mniej niż w kuchennej butli turystycznej. Właśnie limit ładunku sprawia, że splity z R290 o większej mocy i z długimi trasami rur są trudniejsze do zaprojektowania.
- Minimalna powierzchnia pomieszczenia. Producent podaje w instrukcji, w jak małym pomieszczeniu wolno zainstalować lub używać urządzenia. Tego warunku nie wolno pomijać, szczególnie w małych sypialniach i pokojach dziecięcych.
- Montaż tylko przez osobę z kompetencjami do czynników palnych. Instalator potrzebuje odpowiednich narzędzi, detektora węglowodorów i procedur, a lutowanie przy układzie z propanem wymaga szczególnych środków ostrożności.
- Zakaz „dobijania” innym czynnikiem. Do urządzenia wolno wprowadzać wyłącznie czynnik wskazany przez producenta.
R32 również jest palny, ale w znacznie mniejszym stopniu. Także dla niego normy określają limity ładunku względem pomieszczenia, przy typowych domowych splitach rzadko jednak ograniczają one montaż. W bloku, gdzie pokoje bywają małe, warto o to zapytać, planując instalację; formalności opisujemy w artykule klimatyzacja w bloku.
Certyfikaty i obowiązki: instalator i właściciel
Montaż, serwis, naprawy i odzysk czynnika z urządzeń zawierających F-gazy może w Polsce wykonywać tylko osoba z certyfikatem F-gazowym, a firma musi mieć certyfikat dla przedsiębiorców. Certyfikaty wydaje Urząd Dozoru Technicznego, w którego wyszukiwarce sprawdzisz wykonawcę.
Rozporządzenie 2024/573 i akty wykonawcze do niego rozszerzają system certyfikacji o czynniki alternatywne, w tym węglowodory takie jak propan, i wprowadzają okresową ważność certyfikatów dla personelu. W Polsce wdrożenie tych zmian wymaga nowelizacji krajowej ustawy F-gazowej, nad którą prace trwają (stan na jesień 2026). Wybierając instalatora urządzenia z R290, zapytaj więc wprost o szkolenie z czynników palnych.
Właściciel urządzenia, czyli operator, ma obowiązki zależne od ilości F-gazów wyrażonej w tonach ekwiwalentu CO2. Kontrole szczelności są wymagane od 5 t CO2e. Dla R32 to około 7,4 kg czynnika, więc typowy domowy split i multisplit pozostają poniżej progu. Dla R410A próg to już około 2,4 kg, co obejmuje część większych starszych instalacji. Czynności serwisowe i tak wykonuje firma z certyfikatem; więcej o zakresie przeglądów piszemy w tekście serwis klimatyzacji.
Wymiana starego klimatyzatora: co z czynnikiem
Przy wymianie starego splitu na nowy czynnik z dotychczasowego urządzenia musi zostać odzyskany przez firmę z certyfikatem do butli serwisowej. Wypuszczanie go do atmosfery jest zakazane, a zużyty klimatyzator jest zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym, który oddaje się do uprawnionego punktu zbierania, a nie na złom.
Często pada pytanie, czy przy przejściu z R410A na R32 można zostawić stare rury. Bywa to możliwe, bo oba czynniki pracują w podobnym zakresie ciśnień, ale decyzja należy do instalatora i producenta nowego urządzenia: rury muszą mieć odpowiednią średnicę i grubość ścianki, być szczelne i dokładnie oczyszczone z resztek oleju. Przy przejściu na R290 producenci zwykle wymagają osobnej oceny ze względu na limit ładunku i długość trasy.
Nigdy nie zgadzaj się na wprowadzenie innego czynnika do istniejącego układu bez zgody producenta. Taka „konwersja” grozi uszkodzeniem sprężarki, utratą gwarancji, a przy czynnikach palnych także zagrożeniem pożarowym.
R32 czy R290: co wybrać
| Sytuacja | Rozsądny wybór | Uzasadnienie |
|---|---|---|
| Typowy split do pokoju lub salonu, montaż w 2026 r. | R32 lub R290, zależnie od oferty i warunków montażu | Oba legalne, R32 ma szerszy wybór urządzeń i instalatorów |
| Mała sypialnia lub pokój dziecięcy | urządzenie, dla którego pokój spełnia minimalną powierzchnię z instrukcji | Dotyczy zwłaszcza R290, ale także R32 |
| Multisplit z długimi trasami rur | zwykle R32 | Limity ładunku utrudniają takie układy z propanem |
| Klimatyzator przenośny | R290 | Praktycznie jedyna opcja na rynku od 2020 r. |
| Inwestycja na 15 lat, priorytet ekologiczny | R290 | Brak ryzyka regulacyjnego związanego z F-gazami |
Czynnik nie powinien być jedynym kryterium. Ważniejsze są dobór mocy, jakość montażu, efektywność sezonowa i dostęp do serwisu. Różnice między urządzeniem przenośnym a splitem, także pod kątem czynnika, opisujemy w artykule klimatyzator przenośny czy split. Te same przepisy obejmują pompy ciepła, o których piszemy w kompendium pompa ciepła, a materiały dla wykonawców zbieramy w strefie Instalator.
Najczęściej zadawane pytania
Czy klimatyzacja z R32 będzie zakazana?
Zakazane będzie od 1 stycznia 2029 r. wprowadzanie do obrotu nowych splitów powietrze-powietrze do 12 kW z czynnikiem o GWP 150 lub wyższym, co obejmuje R32. Urządzenia już zamontowane mogą pracować i być serwisowane bez ograniczeń czasowych.
Czy klimatyzator z propanem jest bezpieczny?
Tak, jeśli jest zamontowany zgodnie z instrukcją producenta i normami. Ładunek propanu w urządzeniach domowych jest niewielki, a producent określa minimalną powierzchnię pomieszczenia. Montaż i serwis powinna wykonywać osoba przeszkolona w zakresie czynników palnych.
Czy mogę dalej serwisować klimatyzację na R410A?
Tak. Przepisy nie zakazują używania ani serwisowania domowych klimatyzatorów z R410A. Czynnik jest jednak coraz droższy z powodu ograniczania kwot HFC, więc przy dużej awarii częściej opłaca się wymiana urządzenia.
Jaki GWP ma R32, a jaki R290?
R32 ma GWP 675, a R290, czyli propan, w zależności od metodologii od około 0,02 do 3. Dla porównania wycofywany R410A ma GWP 2088.
Czy do montażu klimatyzatora z R290 potrzebny jest certyfikat?
Unijne przepisy rozszerzają certyfikację o czynniki alternatywne, w tym węglowodory, a w Polsce trwają prace nad dostosowaniem krajowej ustawy. Niezależnie od stanu prawnego producenci wymagają montażu przez przeszkolonego instalatora, a od tego zależy gwarancja.
Czy właściciel domowego klimatyzatora musi robić kontrole szczelności?
Obowiązek kontroli szczelności dotyczy urządzeń zawierających co najmniej 5 t ekwiwalentu CO2 F-gazów. Typowe domowe splity z R32 mają ładunek wyraźnie poniżej tego progu, ale regularny przegląd i tak jest zalecany i często wymagany przez gwarancję.
